Trybunał Koronny

Trybunał powstał, bo monarchia nie radziła sobie z własnym sądownictwem. Apelacje od sądów ziemskich i grodzkich szły do króla, a ten, zajęty wojną i polityką, nie nadążał. Stefan Batory zgodził się oddać część władzy sądowniczej stanowi szlacheckiemu. 3 marca 1578 roku na sejmie w Warszawie uchwalono konstytucję, na mocy której powstał Trybunał Główny Koronny, najwyższy sąd apelacyjny szlachty.

Sąd jeździł za sprawami. Kadencję zaczynał w Piotrkowie, gdzie rozpatrywał sprawy z Wielkopolski i Mazowsza, a po ich zakończeniu przenosił się do Lublina, do dawnego ratusza przy Rynku, i sądził sprawy Małopolski oraz pozostałych województw. Sędziami byli deputaci: świeccy wybierani przez szlachtę na sejmikach deputackich każdego września, duchowni przez kapituły. Kadencja trwała rok, a ponowny wybór deputata świeckiego był możliwy dopiero po czterech latach. Obradom przewodniczył marszałek wybierany spośród deputatów, a deputatom duchownym prezydent.

Trybunał Koronny działał do 1794 roku, przez ponad dwa stulecia, i stał się wzorem dla Trybunału Litewskiego. Jego wyroki w sprawach o długi, granice i spadki tworzyły praktykę, na której opierało się prawo szlacheckiej Rzeczypospolitej. W Lublinie do dziś pokazuje się salę dawnego ratusza, a miejska legenda o sądzie diabelskim, umieszczana w 1637 roku, przypomina, jak bardzo miasto żyło sprawami Trybunału.