- 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową. Budowa państwa i ustalanie granic trwały dłużej.
- 28 listopada 1918 r. Polki otrzymały czynne i bierne prawo wyborcze do Sejmu.
- 11 listopada ustanowiono świętem państwowym w 1937 r. Po wojnie przywrócono je w 1989 r.
1795–1918. Państwo znika z mapy, społeczeństwo pozostaje
Po trzecim rozbiorze w 1795 roku Rzeczpospolita przestała istnieć jako niepodległe państwo. Jej ziemie znalazły się pod panowaniem Rosji, Prus i Austrii. Przez następne pokolenia polska kultura, język i pamięć historyczna trwały w rodzinach, szkołach, literaturze i organizacjach społecznych. O wolność walczono w powstaniach, ale przygotowywano ją również codzienną pracą: kształceniem, samoorganizacją i podtrzymywaniem więzi. Dlatego rok 1918 był początkiem państwa odbudowywanego przez społeczeństwo, które nie zaczynało od zera.
Jesień 1918. Wolność przychodzi do różnych miast
Pierwsza wojna światowa osłabiła wszystkie trzy mocarstwa zaborcze. Jesienią 1918 roku pojawiła się możliwość odzyskania własnego państwa, a w różnych miejscach powstawały polskie ośrodki władzy. W Krakowie 31 października polscy żołnierze przejęli kontrolę nad miastem. W Lublinie 7 listopada powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. Te wydarzenia przypominają, że niepodległość miała wiele lokalnych początków. Warszawska data stała się wspólnym symbolem, ale nie wymazuje historii innych regionów.
11 listopada. Dzień, który stał się symbolem
Józef Piłsudski wrócił do Warszawy z więzienia w Magdeburgu 10 listopada 1918 roku. Dzień później Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową; władzę cywilną oddała 14 listopada. Równocześnie 11 listopada podpisano rozejm w Compiègne, który zakończył walki na froncie zachodnim pierwszej wojny światowej. Te dwa porządki wydarzeń, polski i europejski, spotykają się w jednej dacie. Nie oznaczało to jednak gotowych granic ani końca walk na wszystkich ziemiach, które miały wejść w skład odrodzonej Polski.
Wiele dróg do wspólnego państwa
Niepodległość nie była dziełem jednego człowieka ani jednego środowiska. Piłsudski budował siłę wojskową, Roman Dmowski zabiegał o polską sprawę w dyplomacji, a Ignacy Jan Paderewski wykorzystywał międzynarodowy autorytet artysty. Ważne role odegrali także Ignacy Daszyński, Wincenty Witos i Wojciech Korfanty. Różnili się poglądami i wizją państwa. Obok znanych nazwisk byli żołnierze, działaczki społeczne, nauczyciele, robotnicy, chłopi i Polonia. Pamięć o tym wysiłku pozwala patrzeć na odzyskanie wolności szerzej niż tylko przez uroczystości i pomniki.
Paderewski. Głos Polski słyszany za oceanem
Paderewski był światowej sławy pianistą, zanim został premierem. Jego koncerty, rozpoznawalność i kontakty pomagały zwracać uwagę zagranicznej publiczności na sprawę Polski. Zabiegał o jej poparcie również w Stanach Zjednoczonych, docierając do prezydenta Woodrowa Wilsona. W styczniu 1919 roku stanął na czele polskiego rządu. W czerwcu, wraz z Romanem Dmowskim, podpisał traktat wersalski w imieniu Polski. To jeden z ciekawszych epizodów tej historii: artystyczna sława stała się narzędziem politycznego działania, a pianista znalazł się przy stole międzynarodowych negocjacji.
28 listopada. Polki zostają wyborczyniami
Dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego z 28 listopada 1918 roku przyznał kobietom prawo głosowania i kandydowania. Nie był to przypadkowy dodatek do odbudowy państwa. Poprzedzały go lata działalności ruchu kobiecego, pracy społecznej i zaangażowania w sprawę niepodległości. Polki po raz pierwszy skorzystały z nowych praw w wyborach 26 stycznia 1919 roku. W opowieści o narodzinach II Rzeczypospolitej warto więc pamiętać nie tylko o przejmowaniu urzędów i tworzeniu wojska, lecz także o poszerzeniu grona osób, które mogły współdecydować o państwie.
Niepodległość trzeba było jeszcze zbudować
Listopad 1918 roku otworzył nowy etap, nie zamknął wszystkich problemów. Trzeba było tworzyć administrację, organizować wybory i łączyć ziemie funkcjonujące wcześniej w odmiennych systemach. Granice kształtowały się w następnych latach poprzez walki, powstania, plebiscyty i ustalenia dyplomatyczne. Także wspólne przepisy nie powstały w jeden dzień. Odbudowa oznaczała mozolne uzgadnianie instytucji i codziennych zasad życia. Dlatego datę 11 listopada najlepiej rozumieć jako symbol odzyskanej możliwości stanowienia o sobie, a nie moment, w którym wszystkie zadania zostały już wykonane.
1937 i 1989. Jak powstało nasze święto
Choć rocznicę obchodzono wcześniej, ustawowe Święto Niepodległości ustanowiono dopiero 23 kwietnia 1937 roku. Przed wybuchem drugiej wojny światowej odbyły się więc tylko dwa obchody w tej formule: w 1937 i 1938 roku. Po wojnie władze komunistyczne zniosły święto; pamięć o 11 listopada przetrwała także poza oficjalnym kalendarzem. Ustawa z 15 lutego 1989 roku przywróciła tę datę jako Narodowe Święto Niepodległości. Dzisiejsze biało-czerwone flagi przypominają zatem zarówno wydarzenia 1918 roku, jak i długą historię pielęgnowania pamięci o nich.
11 listopada to okazja, by poznawać także lokalne i rodzinne historie. Sięgamy do źródeł i przypominamy różne drogi, które prowadziły do wspólnego państwa. Poznaj inne historie Polski.
Źródła i dokumenty
- Roman Dmowski. NAC 1-A-493, Roman Dmowski. NAC 1-A-493.
- Ignacy Daszyński. Archiwum Akt Nowych, Ignacy Daszyński. Archiwum Akt Nowych.
- Wincenty Witos. A. Szelągowski, Historja Powszechna. Wiek Dwudziesty, M. Arct, Warszawa 1938, Wincenty Witos. A. Szelągowski, Historja Powszechna. Wiek Dwudziesty, M. Arct, Warszawa 1938.
- Wojciech Korfanty. NAC, 1925, Wojciech Korfanty. NAC, 1925.
- Narodowe Archiwum Cyfrowe: Józef Piłsudski, 22-1-12, NAC: 22-1-12.
- Narodowe Archiwum Cyfrowe: uroczystości otwarcia Sejmu, 22-241-1, NAC: 22-241-1.
- Muzeum Historii Polski: Odzyskanie niepodległości, Muzeum Historii Polski.
- Archiwum Narodowe w Krakowie: W drodze do Niepodległej, Archiwum Narodowe w Krakowie.
- Sejm RP: 11 listopada. Narodowe Święto Niepodległości, Sejm RP.
- IPN: Narodowe Święto Niepodległości, Instytut Pamięci Narodowej.
- Biblioteka Narodowa: Paderewski, pianista, premier, patriota, Biblioteka Narodowa.
- Instytut Pileckiego: Podwójnie Wolne. Prawa polityczne kobiet 1918, Instytut Pileckiego.
- Muzeum Historii Polski: Święto Niepodległości w okresie międzywojennym, Muzeum Historii Polski.
- Ustawa z 15 lutego 1989 r., Dz.U. 1989 nr 6 poz. 34, ELI: 1989/34.
- Bain News Service / Library of Congress: ggbain.35944, Paderewski: Wikimedia Commons / Library of Congress.
- Komenda Naczelna P.O.W.: Obwieszczenie, 10 XI 1918, Obwieszczenie: Wikimedia Commons.
- Ilustracje: Józef Piłsudski, 1918–1925. Narodowe Archiwum Cyfrowe; Roman Dmowski. NAC, 1-A-493, data nieustalona; Obwieszczenie Polskiej Organizacji Wojskowej, 10 listopada 1918; Uroczystości przed otwarciem Sejmu, 9 lutego 1919. Narodowe Archiwum Cyfrowe; Ignacy Jan Paderewski. Bain News Service, data nieustalona. Biblioteka Kongresu; Ignacy Daszyński, z legitymacji z 1915. Archiwum Akt Nowych; Wincenty Witos, 1920; wyd. M. Arct, 1938; Wojciech Korfanty, 1925. Narodowe Archiwum Cyfrowe.
Wpis ma charakter historyczny i informacyjny, nie jest poradą prawną.