Serwituty: cudzy las, wspólne prawa

Drewno na naprawę domu, chrust do pieca, liście na podściółkę i miejsce dla bydła. Takie potrzeby wymienia tekst ukazu o uwłaszczeniu włościan w Królestwie Polskim z 2 marca 1864 roku. Dla gospodarstwa były to konkretne korzyści: dostęp do opału i pastwiska oznaczał możliwość korzystania z zasobów, których nie trzeba było kupować. Te uprawnienia do cudzych gruntów nazywano serwitutami.

Reforma uwłaszczeniowa nie wymazała ich jednym podpisem. Art. 11 ukazu zachowywał prawo do określonych użytków, jeżeli wynikało ono z tabel prestacyjnych, kontraktów, umów ustnych lub zwyczaju. W tym samym lesie spotykały się więc dwa interesy: właściciela ziemi oraz uprawnionych mieszkańców wsi. Samo wskazanie, do kogo należy las, nie odpowiadało jeszcze na pytanie, kto może z niego korzystać.

O co toczył się spór? O zakres uprawnienia: czy wolno jedynie zbierać chrust, czy również otrzymywać drewno budulcowe; gdzie można paść zwierzęta; które gospodarstwa mają takie prawo. Nie każde wejście do lasu było legalne, ale nie każde było też naruszeniem własności. Najważniejsze stawały się podstawa korzystania i jej granice. To opis mechanizmu dawnych sporów, a nie rekonstrukcja jednego konkretnego procesu.

Problem przetrwał do niepodległej Polski. Ustawa z 7 maja 1920 roku o likwidacji serwitutów na terenie byłego Królestwa Kongresowego przewidywała zarówno dobrowolne porozumienie, jak i postępowanie przymusowe. Za zniesione prawa przewidywano wynagrodzenie w ziemi i lasach, a w określonych sytuacjach w pieniądzu. Do operatu dołączano m.in. uchwały, układ stron oraz plan i rejestr pomiarowy. Dawne uprawnienie miało zostać rozliczone, nie po prostu zapomniane.

Ustawa z 10 stycznia 1922 roku rozszerzyła regulację na wskazane województwa i powiaty wschodnie. Dopuszczała ustalenie istnienia oraz rozmiaru serwitutów także przez badanie świadków i rzeczoznawców, jeśli pisemne dowody zaginęły lub zostały zniszczone. Przy likwidacji znaczenie miała więc nie tylko treść dokumentów, lecz również możliwość odtworzenia praw, których dokumenty już nie przetrwały.

Dlaczego ta historia przypomina dzisiejsze pytania o słupy energetyczne? W obu sytuacjach własność gruntu może współistnieć z uprawnieniem innej osoby lub podmiotu do korzystania z niego. Na tym kończy się porównanie. Serwituty leśne i pastwiskowe nie są dzisiejszą służebnością przesyłu. Nowelizacja z 2008 roku wprowadziła do Kodeksu cywilnego osobną instytucję dotyczącą urządzeń przesyłowych. Dawny spór o las pomaga dostrzec pytanie o granice własności, ale nie rozstrzyga współczesnej sprawy o linię energetyczną.