- 17 września 1374 r. w Koszycach Ludwik Węgierski zwolnił szlachtę z danin poza stałą opłatą 2 groszy z łanu chłopskiego.
- Od tej pory każda nowa danina wymagała zgody szlachty; urzędy miały trafiać do miejscowych.
- W zamian szlachta uznała prawo córek Ludwika do tronu; to pierwszy przywilej generalny dla całego stanu.
Przywilej koszycki był ceną sukcesji. Ludwik Węgierski, król Węgier i Polski, nie miał męskiego potomka, a polskie rycerstwo nie było skłonne przyjąć na tronie kobiety. Dokument z 17 września 1374 roku rozstrzygnął sprawę: w zamian za uznanie praw córek król zwolnił stan rycerski z dotychczasowych danin, pozostawiając jedynie poradlne w wysokości dwóch groszy rocznie z łanu chłopskiego, czyli z gospodarstwa liczącego mniej więcej 25 hektarów.
Dwa grosze z łanu to, według szacunków Muzeum Historii Polski, około dziesiątej części dochodu przeciętnego majątku szlacheckiego, a więc danina wyraźnie niższa od wcześniejszych. Przywilej regulował też inne koszty państwa: król miał z własnej kieszeni wynagradzać udział rycerstwa w wyprawach poza granice i pokrywać koszty swoich pobytów w majątkach szlacheckich, a budowę nowych zamków finansować sam albo za zgodą miejscowej szlachty.
Najważniejsza okazała się zasada, która wyrosła z tego dokumentu: od Koszyc władca potrzebował zgody szlachty na każdą nową daninę. Z tej potrzeby zgody zrodziły się sejmiki, a w końcu sejm walny. Historycy nazywają przywilej koszycki pierwszym przywilejem generalnym, obejmującym cały stan szlachecki, i jednym z fundamentów polskiego parlamentaryzmu.
Podatek od łanu miał być stały i znany z góry. Przy rozliczeniu windykacji prowizją od odzysku nasze wynagrodzenie liczymy od kwoty faktycznie odzyskanej, a pozostałe koszty określa umowa. Jak wygląda droga sprawy krok po kroku:* Jak działamy w e‑PGW.
Źródła i dokumenty
- Muzeum Historii Polski, „Privilege of Koszyce (17 September 1374)”, portal polishhistory.pl, polishhistory.pl.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Przywileje szlacheckie: nietykalność osobista i majątkowa”, zpe.gov.pl.
- Ilustracje: Ludwik Węgierski, portret Marcella Bacciarellego, około 1770. Zamek Królewski w Warszawie; Koszyce, katedra św. Elżbiety, około 1900. Fotograf nieznany.
Wpis ma charakter historyczny i informacyjny, nie jest poradą prawną.