Ofiara dziesiątego grosza

Sejm Czteroletni zaczął od obalenia Rady Nieustającej i decyzji o powiększeniu armii do 100 tysięcy żołnierzy. Potem przyszło pytanie, kto za to zapłaci. Po stwierdzeniu braku innych źródeł dochodu posłowie zdecydowali się na krok, który historyk Bartosz Wróblewski nazywa rewolucyjnym: powszechny podatek od stanu szlacheckiego. Ustawę pod nazwą „Ofiara wieczysta Prowincyów oboyga narodów na powiększenie sił krajowych” uchwalono 26 marca 1789 roku, a oblatowano 6 kwietnia.

Podatek wynosił dziesiątą część dochodu z dóbr szlacheckich i piątą część dochodu z dóbr duchownych, i nie wolno go było przerzucać na chłopów. Spór rozgorzał nie o samą zasadę, lecz o sposób liczenia dochodu: plan Fryderyka Moszyńskiego zakładał szacowanie na podstawie cen ziemi w poszczególnych województwach z lat 1778–1788, co popierała Małopolska, a czemu sprzeciwiała się zamożna Wielkopolska, gdzie ziemia była droga.

Była to zmiana zasadnicza: po raz pierwszy stan uprzywilejowany przyjął stały ciężar na rzecz państwa, a jego wysokość zależała od rzeczywistego dochodu, nie od liczby łanów. Wpływy okazały się niższe od oczekiwań, bo szacowanie dochodów szło opornie, ale podatek został, a dwa lata później ten sam sejm uchwalił Konstytucję 3 maja.