- Kwarta: podatek ustanowiony w 1563 r., naliczany dzierżawcom dóbr królewskich w wysokości 1/4, a od 1567 r. 1/5 dochodów.
- Pieniądze szły na wojsko kwarciane, stałe oddziały zaciężne broniące południowo-wschodnich granic.
- W Rawie Mazowieckiej od 1563 r. działała komisja skarbowa dla wojska kwarcianego; stąd nazwa skarb rawski.
Ruch egzekucyjny, który w połowie XVI wieku domagał się odzyskania rozdanych dóbr królewskich, miał też stronę fiskalną. Skoro królewszczyzny miały wrócić pod kontrolę państwa, to ich dochody miały służyć państwu. Na sejmie piotrkowskim 1562/1563 uchwalono, że dzierżawcy dóbr królewskich będą co roku odprowadzać czwartą część, czyli kwartę, dochodów na utrzymanie stałego wojska zaciężnego, potrzebnego do obrony południowo-wschodnich kresów przed najazdami tatarskimi.
Czwarta część szybko stała się piątą: od 1567 roku kwartę liczono jako 1/5 dochodów, po odliczeniu części należnej dzierżawcy. Pieniądze trafiały do osobnego skarbu, niezależnego od skarbu nadwornego króla. Jego siedzibą była Rawa Mazowiecka, gdzie od 1563 roku działała komisja skarbowa dla wojska kwarcianego, stąd mówiono o skarbie rawskim. To jedno z pierwszych w Polsce rozwiązań, w którym stały wydatek dostał stałe, wydzielone źródło.
Wojsko kwarciane było trzonem stałej obrony Rzeczypospolitej w czasach ostatnich Jagiellonów, Batorego i Wazów. W drugiej połowie XVII wieku, po klęskach, zarówno ta formacja, jak i skarb kwarciany podupadły, a armię utrzymywano z kolejnych podatków. Zasada jednak została: stała służba publiczna wymaga stałego, przewidywalnego finansowania, a nie doraźnych zbiórek.
Kwarta oddzieliła stałe pieniądze na stały cel od bieżącej kasy króla. W windykacji z prowizją od odzysku wynagrodzenie zależy od kwoty faktycznie odzyskanej, a pozostałe koszty określa umowa. Pełne zasady rozliczenia:* Cennik e‑PGW.
Źródła i dokumenty
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruch egzekucyjny i jego przywódcy” (słownik: wojsko kwarciane), zpe.gov.pl.
- J. Kubiak, „Rawa Mazowiecka. Program konserwatorski”, Ochrona Zabytków 33 (1980), nr 1, bazhum.muzhp.pl.
- Radzyński Rocznik Humanistyczny, t. 8 (2010), s. 9–23, artykuł o wojsku kwarcianym i skarbie kwarcianym, bazhum.muzhp.pl.
- Ilustracje: Zygmunt August, warsztat Lucasa Cranacha młodszego, około 1565. Muzeum Czartoryskich; Jan Matejko, „Batory pod Pskowem”, 1872.
Wpis ma charakter historyczny i informacyjny, nie jest poradą prawną.